او را تحمل مىنمايد . اين طفل كه غلامعلى خان نام دارد برادرزادهء امين اقدس يكى از زنان محبوب شاه است . اين بانو كنيزى كرد و برادر او يعنى پدر كودك مردى كشاورز بود . چنان كه قيافه و رفتار او وقتى كه به انگلستان آمده بود به حد كافى گواهى مىداد ، به نظر نمىرسد چنان كه در اروپا شايع شده است علاقهء شاه نسبت به اين كودك ناشى از هوس‌پرستى باشد كه از صفات سلطان وانمود كرده‌اند . اين طفل كه يازده يا دوازده ساله است درجهء فيلد مارشالى دارد و عكس بزرگ شاه در حلقهء الماس بر گردن اوست . وقتى كه در تهران بودم او را سواره در وضع و حال باوقار و جلال ديدم كه فقط تالى حضرت سلطان مىنمود و شاه او را به عنوان احترام خاص از جانب خويش به ديدار وزير مختار انگليس فرستاد و اگر روزى اين كودك ناخوش باشد اوقات شاه نيز خوش نيست و دل و دماغ كشوردارى ندارد « 1 » . شاه در مقام فرمانروائى - اين حكايت‌هاى متعدد دربارهء حال و احوال ويژهء شاه كه شرح داده‌ام نه چندان بدان سبب است كه دال بر علاقه‌اى از ناحيهء عامه نسبت به اعمال و سليقه‌هاى فرمانرواست ، بلكه از آن جهت بيان شده است كه اين عشق و علاقه‌ها خميره و نهاد اخلاقى فردى است كه اختلاط و تركيب آن حتى با هزاران تدبير در هيچ محيط ديگر غير از جهان فرمانروائى آسيائى امكان‌پذير نيست . پس اينك به غور و بررسى در احوال ناصر الدين شاه از لحاظ شأن و كار عمدهء او كه مقام پادشاهى و سياستمدارى است مىپردازم . بايد در خاطر داشت كه او از لحاظ هوشمندان واجد صفات ممتاز بسيارى است و اشتهاى وافر براى هر قسم و همه قسم امور دولتى ابراز مىدارد . سحرخيز است و پيش از ظهرها را به باريابى وزيران و امور مملكتى اختصاص مىدهد . جزئيات هر كارى به عرض وى مىرسد و هركارى نيز منوط به ارادهء اوست . وزيرانش - هرگونه ابتكارى را انكار دارند و در مقابل اندك مسئوليت ادارى بر خود همى -

--> ( 1 ) - عزيز السلطان در اطاق جنوبى مقبرهء خانوادگى مستوفى الممالك ( پدر و پسر ) در باغ ونك ( محل فعلى مدرسهء عالى دختران ) مدفون شده است . مترجم